O'smirlar uchun ijtimoiy tarmoq taqig'i nega kutilgan natijani bermayapti

Ko'plab davlatlar bolalarni ijtimoiy tarmoqlarning salbiy ta'siridan himoya qilish uchun turli cheklovlarni joriy etmoqda, ammo eng yirik sinov maydoni bo'lgan Avstraliyaning 16 yoshgacha bo'lganlar uchun ijtimoiy tarmoq taqig'i olti oy o'tgach kutilgan natijani bermadi. Avstraliyaning eSafety komissiyasi so'nggi hisobotida ko'rsatishicha, taqiq yosh foydalanuvchilarning ruhiy holatiga yoki muammoli internet-foydalanish xatti-harakatlariga hech qanday sezilarli ta'sir ko'rsatmagan — aksariyat o'smirlar taqiqni chetlab o'tishni topgan, platformalarning o'zi esa yetarli nazorat mexanizmini joriy eta olmagan.

Bu esa muhim savolni ochib beradi: hozirgi shaklidagi taqiqlar nafaqat samarasiz, balki iqtisodiy oqibatlarga ham ega bo'lishi mumkin. eMarketer tadqiqot kompaniyasining ma'lumotiga ko'ra, Buyuk Britaniyada o'smirlar uchun ijtimoiy tarmoq taqig'i joriy etilsa, brendlar raqamli reklama xarajatlarini qisqartirishni rejalashtirmoqda. Fransiyada esa, Reuters xabar berishicha, shunga o'xshash taqiq yoshlarning so'z erkinligiga ta'siri asosida jiddiy huquqiy e'tirozga uchramoqda.

Bu tashabbuslarning ildizi 2021-yilda The Wall Street Journal nashr etgan tergov materialiga borib taqaladi: unda Meta'ning ichki hujjatlari asosida kompaniyaning o'z tadqiqotlari Instagram o'smir qizlar uchun zararli ekanini ko'rsatgani, ammo kompaniya foydalanish vaqti va daromadni maksimal darajaga yetkazish maqsadida bunga e'tibor bermagani ta'kidlangan edi. Shundan so'ng Meta rahbari Mark Sukerberg 2024-yilda AQSh Senatida bolalar xavfsizligi bo'yicha maxsus tinglovda qatnashib, Instagram tufayli zarar ko'rgan o'smirlar ota-onalaridan uzr so'ragan edi. Hozirda Meta ruhiy salomatlikka bog'liq bir qancha yangi sud da'volariga qarshi kurashmoqda va ijtimoiy tarmoqqa qaramlik tibbiy tashxis sifatida rasman tan olinmaganini asos qilib olmoqda.

Yaqinda Nyu-Meksiko shtati sudyasi Bryan Biedscheid Meta'ga qarshi 567 million dollarlik jarima va bir qator amaliy talablarni belgilagan qaror chiqardi: kompaniya 18 yoshgacha bo'lgan foydalanuvchilarning barcha profillarini standart holatda yopiq qilishi, kechqurun soat 22:00 dan ertalab 07:00 gacha (o'quv yili davomida esa 08:00 dan 15:00 gacha) push-bildirishnomalarni o'chirishi, layk sonini yashirishi va oylik foydalanish vaqtini 90 soatgacha cheklashi shart. Ko'plab mutaxassislar bunday aniq parametrlarga asoslangan yondashuvni ommaviy taqiqlardan ko'ra samaraliroq deb hisoblamoqda.

Muammoning asosiy qismi esa yoshni tekshirish mexanizmida qolmoqda. Meta ilova do'konlarini foydalanuvchi yoshini tasdiqlashning yanada ishonchli manbai sifatida taklif qilsa, Yevropa Ittifoqida raqamli shaxsni tasdiqlash tizimini joriy etish taklif qilinmoqda. Ikkala yondashuv ham ijtimoiy tarmoqning foyda va zararini muvozanatlashtirishga urinadi, biroq to'liq taqiqdan farqli o'laroq, amalda ishlash ehtimoli yuqoriroq hisoblanadi.

O'zbekistonda hozircha bunday keng qamrovli qonuniy cheklovlar joriy etilmagan bo'lsa-da, xalqaro tajriba mahalliy marketologlar uchun ham dars bo'lishi mumkin: agar shunga o'xshash cheklovlar kelajakda muhokama qilinsa, ular yosh auditoriyaga qaratilgan raqamli reklama strategiyalariga sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin.