"Manosphere": yoshlar tashvishidan boylik topayotgan milliard dollarlik sanoat

"Manosphere" atamasi birinchi marta 2009 yilda paydo bo'lgan va "erkaklar huquqlari"ni himoya qiluvchi, feminizm harakatini tanqid qiluvchi The Spearhead, Return of Kings kabi bloglar to'plamini anglatgan; ba'zida bu bloglar ayollarga nisbatan zo'ravonlikni ham targ'ib qilgan. Keyingi 15 yil davomida atamaning mazmuni kengaydi: endi u faqat blogerlar avlodini emas, balki klaviatura ortiga yashirinishni to'xtatgan — o'z ismi bilan "haqiqiy erkak bo'lish nima" degan qarashlarini ochiq targ'ib qiluvchi kontent-meykerlar va influenserlarni ham qamrab oladi.

Reset Tech raqamli xavfsizlik tashkiloti va Equimundo notijorat tashkiloti tadqiqotchilarining ta'kidlashicha, manosphere (erkaklar huquqi va "haqiqiy erkaklik" g'oyalarini targ'ib qiluvchi onlayn harakat)ni shunchaki mafkura deb atash noto'g'ri bo'lardi — u aslida Z avlodi yigitlarining tashvishi va jamiyatga nisbatan g'azabidan foydalanuvchi alohida iqtisodiyotga aylangan. "Firibgarlik iqtisodiyoti: yosh yigitlarga onlaynda qanday soxta birodarlik va soxta boylik sotilmoqda" nomli yangi hisobotda ular erkaklar huquqi va erkaklik atrofidagi "harakat" aslida milliard dollarlik sanoatni yashirib turganini aniqlashdi. Hisobotda shunday deyilgan: "Biz imkoniyatdan foydalanuvchilardan chuqur xavotirda bo'lishimiz kerak. Siyosatchilar qo'rquvni tarqatayotgan, ish istiqbollari noaniq, erkaklik ma'nosi bo'yicha bahslar avjida bo'lgan ushbu chalkash davrda — yosh yigitlarning ishonchsizligidan milliardlab dollar ishlab topayotgan platformalar, influenserlar va reklama beruvchilar sanoati mavjud."

Yosh yigitlar haqiqatan ham qiynalmoqda. Tarixda uchinchi marta AQSh mehnat bozorida ayollar soni erkaklardan ko'p bo'lib, bu, ehtimol, kamroq yosh erkaklarning ish bozoriga kirayotgani bilan bog'liq. Mustaqil daromad topish o'rniga, ko'proq voyaga yetgan erkaklar ota-onasi bilan yashab, NEET (na ishlaydi, na o'qiydi, na kasb-hunar o'rganadi, inglizcha qisqartma) toifasiga aylanmoqda. Ularning doimiy internetda bo'lishi ham yolg'izlik hissini kuchaytirmoqda: Journal of Political Economy jurnalida chop etilgan tadqiqotga ko'ra, ishlamayotgan yosh erkaklarning bo'sh vaqtining taxminan 70 foizi video o'yinlar va kompyuterda o'ynash-ovunish bilan to'ldirilmoqda.

"Firibgarlik iqtisodiyoti" hisoboti mualliflarining fikricha, o'zini kerakli va iqtisodiy jihatdan mustahkam his qilishga muhtoj bo'lgan bu zaif toifa vakillari onlaynda o'zini o'ziga yetarli, hukmron va his-tuyg'ularini bostirishga chaqiruvchi murabbiylik va va'dalar taklif qiluvchi erkaklarni topib olmoqda. Shu bilan birga, Z avlodi yigitlari looksmaxxing (tashqi ko'rinishni "maksimal darajaga" yetkazishga qaratilgan onlayn trend) tendensiyalariga ham qiziqmoqda: hisobotga ko'ra, ular avval nisbatan xavfsizroq "softmaxxing" usullaridan boshlab, keyin gormon in'ektsiyalari, qo'shimchalar, peptidlar va jarrohlik kabi yuqori xavfli "hardmaxxing" amaliyotlariga o'tmoqda — bularning barchasi tana ko'rinishini "optimallashtirish" nomi ostida amalga oshirilmoqda.

Hisobotga ko'ra, bu "yechimlarni" targ'ib qiluvchi kontent-meykerlar esa yaxshigina daromad topmoqda. Masalan, streamer Adin Ross o'zi ulush egasi bo'lgan Kick platformasida soatiga 30 000 dan 50 000 dollargacha daromad qiladi. Boshqa yetakchi streamerlar esa onlayn kurslar, homiylik shartnomalari va ma'ruza haqlaridan yiliga 1 milliondan 10 million dollargacha daromad topishi mumkin.

Biroq tadqiqotchilar yosh yigitlarning ishonchsizligiga asoslangan bu iqtisodiyotning paydo bo'lishida faqat bitta influenserni ayblashdan ogohlantiradilar. Tadqiqot hammuallifi, Reset Tech tashkilotining Global loyihalar va innovatsiyalar bo'limi direktori Kristina Uilforning ta'kidlashicha, erkaklik sanoatining bunday portlashida aslida ijtimoiy tarmoqlardagi algoritmik tizimlar aybdor. U Fortune nashriga shunday dedi: "Bu deyarli kulgili holat, to'g'rimi? Bunday viral trendlarni ko'rib, ularni ahmoqona deb, e'tiborsiz qoldirasiz. Lekin bu munosabat xavfli — chunki uning ortida ulkan infratuzilma yashiringan."

Uilfor iste'molchilarni ko'proq himoya qilish va platformalarning javobgarligini oshirishga chaqirmoqda. Boshqa davlatlar onlayn makonni tartibga solishda allaqachon qadam tashlagan: 2024-yilda Yevropa Ittifoqi ijtimoiy tarmoq platformalariga nisbatan Raqamli xizmatlar to'g'risidagi aktni (Digital Services Act) joriy qildi — bu akt kontentni moderatsiya qilish, xavfsizlik va shaffoflik bo'yicha qat'iy chegaralarni belgilaydi. Amerika bolalar va erkaklar institutining "Boys & Men Online" dasturi direktori Devid Sasaki Fortune nashriga bildirishicha, algoritmik tizimlar bilan shug'ullanish nafaqat erkaklar, balki kengroq auditoriya uchun onlayn xavfsizlikni yaxshilashi mumkin. Ammo u faqat yosh yigitlarni himoya qilishga qaratilgan orqaga qarab ishlaydigan chora-tadbirlar bilan cheklanib qolmaslikka, aksincha, kattalar jamoa qurish va yoshlarga ibrat bo'la oladigan real, amaliy yechimlar haqida o'ylashga chaqiradi: "Muammoni aniqlash yaxshi, lekin bolalar va erkaklar yashayotgan dunyoning muammolari haqida allaqachon juda ko'p tashxis qo'yilgan. Yetishmayotgan narsa — bu haqda nima qilish mumkinligi haqidagi ijobiy, tasdiqlovchi xabar."